Jak rozpoznać (nie tylko) białe złoto

Ziemia od tysięcy lat dostarcza złoto i inne metale szlachetne, które zawsze fascynowały ludzkość. Już starożytni Egipcjanie potrafili wydobywać złoto z rud i umiejętnie je przetwarzać. Jak to zwykle bywa, historia fałszerstw i podróbek metali szlachetnych jest prawie tak długa, jak historia tych cennych materiałów.

W przeszłości problem fałszerstw dotyczył głównie mennictwa. Dlatego też w Europie bardzo szybko rozpowszechniły się środki kontroli autentyczności metali szlachetnych. Idealnym sposobem, który pojawił się po raz pierwszy na początku XIV wieku i jest stosowany do dziś, było puncowanie. Najstarsze zachowane punce pochodzą z Anglii i Francji, a w Czechach puncowanie wprowadził Jan Luksemburski.

Wraz z rozwojem chemii i fizyki zaczęto opracowywać metody, dzięki którym można rozpoznać złoto lub srebro nawet bez puncy. Metody te są stosowane w jubilerstwie i złotnictwie do dziś.

Proste porady i wskazówki, jak rozpoznać złoto

Dla tych, którzy nie lubią czytać, podsumujemy najważniejsze zasady na samym początku:

• Najpierw zwracamy uwagę na puncę. Na złotej biżuterii zawsze powinna znajdować się punca państwowa – tylko ona gwarantuje autentyczność metalu. Oprócz niej na biżuterii znajdują się jeszcze dwa znaki, które wybija sam producent: znak próby, czyli trzycyfrowy kod służący do szybkiego określenia próby metalu (najczęściej stosowane znaki to 585 dla złota 14-karatowego, 750 dla złota 18-karatowego i 925 dla srebra), oraz znak producenta, czyli swego rodzaju „podpis”, dzięki któremu można ustalić, kto wyprodukował daną biżuterię (biżuteria marki KLENOTA jest oznaczona literami KLE w owalu).

• Jeśli posiadamy biżuterię bez puncy lub z puncą starą i trudną do odczytania i chcemy sprawdzić, z jakiego metalu została wykonana ozdoba, najlepiej udać się do profesjonalistów. W sklepach jubilerskich na całym świecie stosuje się nowoczesne spektrografy lub spektrometry. Pozwalają one wykryć obecność określonych pierwiastków w stopie i ich procentowy udział, a tym samym czystość metalu. Metoda ta jest bardzo dokładna, a ponadto nie powoduje uszkodzenia biżuterii.

• Istnieją również metody testowania złota w warunkach domowych, ale nie są one zbyt niezawodne, a niektóre z nich mogą spowodować uszkodzenie biżuterii. Dlatego generalnie nie zalecamy ich stosowania.

• W przypadku noszonej biżuterii warto zwracać uwagę na różnice w kolorze. Jeśli na przykład w miejscu przetarcia zaczyna prześwitywać inny kolor, biżuteria jest prawdopodobnie tylko pozłacana.

• Biżuterię należy kupować tylko w sprawdzonych i renomowanych sklepach jubilerskich, zawsze najpierw warto przeczytaj opinie klientów.

• Każdy zakład złotniczy lub sklep jubilerski mają obowiązek, zgodnie z przepisami kontrolowanymi przez Państwowy Urząd Probierczy, wystawiać biżuterię złotą i srebrną oddzielnie. Jeśli więc sprzedawca oferuje srebrną i złotą biżuterię z tej samej półki, lepiej udać się gdzie indziej.

Podstawowe właściwości złota

Złoto występuje w naturze jako czysty metal (24 kt). Ma wyraźny żółty kolor, jest odporne chemicznie, bardzo dobrze przewodzi prąd i ciepło, nie jest przyciągane przez magnesy i nie koroduje. Charakteryzuje się wysoką gęstością, która ma kluczowe znaczenie dla pozyskiwania złota poprzez płukanie. Ma żółty rys, co jest bardzo prostym znakiem rozpoznawczym, odróżniającym złoto np. od pirytu.

Kolejną ważną właściwością złota jest jego niska twardość. Czyste złoto samo w sobie jest bardzo miękkie. Dlatego nie produkuje się z niego biżuterii i w tym celu złoto należy poddać procesowi obróbki, czyli stworzyć stop o wymaganej czystości. Metale wybrane do przygotowania stopów złota mają zasadniczy wpływ na właściwości końcowego stopu, zwłaszcza na jego twardość i kolor.

Złota biżuteria nie musi być tylko żółta

Najbardziej atrakcyjną cechą, na którą można wpłynąć poprzez połączenie złota z innymi metalami, jest kolor. Największą popularnością cieszy się obecnie białe złoto, które zazwyczaj zawiera nikiel, mangan i pallad, rzadziej również miedź, cynk, srebro lub rod. Istnieje również stop bez niklu, odpowiedni dla osób cierpiących na alergię na ten metal, który ma wyższą zawartość palladu. Jest on nieco ciemniejszy i bardziej miękki, ale dzięki końcowemu pokryciu białym rodem nie ma to żadnego znaczenia.

Należy zauważyć, że pod pojęciem białego złota rozumie się stop, z którego wykonana jest cała biżuteria. Niektórzy sprzedawcy, zwłaszcza za granicą, nazywają białym złotem żółte złoto pokryte galwanicznie rodem. Rod nadaje złotu biały wygląd, ale ta cienka warstwa powłoki z czasem się ściera, a biżuteria nie wygląda wtedy zbyt ładnie. Dlatego zalecamy, aby przy zakupie nalegać, aby w dokumencie lub certyfikacie było zaznaczone, że jest to biżuteria z białego złota. Jeśli komuś nie podoba się czysto biała barwa, można zamówić biżuterię bez powłoki rodu. Będzie ona miała kolor stopu białego złota, który jest lekko żółtawy i wygląda bardzo przyjemnie.

Do mody wracają różowe i czerwone złoto. Kolor ten powstaje poprzez dodanie miedzi, która jednocześnie nadaje stopowi większą twardość. Złoto może mieć również inne, mniej typowe kolory, takie jak niebieski (stop ze stalą), zielony (stop ze srebrem lub z dodatkiem kadmu), fioletowy (złoto i aluminium w proporcji 18:6) lub szary (stop z holmem lub manganem, srebrem i miedzią). Nowością jest fioletowe złoto, które trafiło do nas z Singapuru. Jest to stop złota (80%) z innymi pierwiastkami (20%), np. aluminium i palladem.

Białe złoto czy srebro?

Biżuteria ze srebra i białego złota wygląda w swojej ostatecznej postaci tak samo. Kolor stopu jako taki jest wprawdzie inny, jednak dzięki nowoczesnej technologii powlekania rodem ich powierzchnia ma ten sam jasny, biały wygląd. W przypadku srebra powlekanie rodem jest ważne, ponieważ zapobiega czernieniu biżuterii, natomiast białe złoto chroni raczej mechanicznie – w przypadku zarysowania lub otarcia biżuterii wystarczy usunąć warstwę rodu, wypolerować i ponownie pokryć rodem. W ten sposób straty złota są minimalne.

Ale jak odróżnić te dwa metale? Niezawodnym znakiem rozpoznawczym są punce. Złota biżuteria o wadze powyżej 0,3 g musi mieć oprócz puncy orientacyjnej również puncę państwową. W przypadku srebra punca państwowa nie jest konieczna. Wówczas posłuży nam znak orientacyjny 925, który oznacza srebro próby 925, czyli najczęściej stosowany w naszym kraju stop.

Dlaczego warto wybrać białe złoto zamiast srebra? Srebrna biżuteria jest generalnie mniej wytrzymała i trwała, stosunkowo łatwo ulega deformacji, szybciej i znacznie łatwiej się rysuje, a w reakcji z powietrzem i potem czernieje (czasami nie zapobiega temu nawet warstwa rodu).

Testowanie złota w warunkach domowych

Profesjonalista, który miał do czynienia z wieloma różnymi rodzajami złota, zazwyczaj potrafi rozpoznać na podstawie koloru, wagi, wrażenia dotykowego itp., kiedy „coś jest nie tak”. Laik zazwyczaj nie ma takiego doświadczenia, więc musi szukać innych wskaźników. Najbardziej podstawowym z nich jest wspomniana powyżej punca. Istnieją jednak również różne metody domowego testowania złota, które podajemy raczej dla ciekawostki – pewność można uzyskać tylko dzięki puncy i/lub profesjonalnym testom.

• Test magnesem: przykładamy silniejszy magnes do testowanego przedmiotu; jeśli zacznie reagować, nie jest to złoto; szybka i nieinwazyjna metoda, jednak nie do końca niezawodna, ponieważ fałszerze dobrze znają tę właściwość złota i często używają metali niemagnetycznych.

• Test rysem: przesuwamy krawędzią biżuterii po nieglazurowanym talerzu lub spodniej stronie płytki; złoto rozpoznajemy po żółtym rysie, czarna linia oznacza, że nie jest to złoto; dużą wadą tej metody jest to, że powoduje zarysowanie biżuterii.

• Test zgryzem: raczej rzadkość znana z filmów niż rzeczywisty test; metoda ta nie jest wcale niezawodna; teoretycznie im głębszy ślad zębów, tym wyższa czystość metalu; naprawdę jednak radzimy nie gryźć biżuterii, zwłaszcza przy zakupie w sklepie jubilerskim.

• Test kwasem azotowym: bardzo ryzykowny, należy zachować szczególną ostrożność; testowaną biżuterię należy umieścić w naczyniu ze stali nierdzewnej, skropić kwasem azotowym i obserwować reakcję – zielony kolor oznacza podróbkę, mlecznobiały kolor oznacza pozłacane srebro, brak reakcji oznacza złoto.

Profesjonalne testowanie w złotnictwie – kamień probierczy

Najstarszą techniką stosowaną przez ludzkość od wieków jest próba na tzw. kamieniu probierczym. Pozwala ona sprawdzić autentyczność złota oraz jego czystość. W przeszłości czynność tę wykonywali tzw. próbnicy, a obecnie spotykamy ją u prawie każdego złotnika. Tajemniczy kamień to lidyt, który jest używany do tych celów ze względu na ciemny matowy kolor, szorstką powierzchnię i odporność na kwasy.

Samo badanie odbywa się właśnie na kamieniu, a nie na biżuterii. Biżuterię lub przedmiot, który chcemy zbadać, bierzemy i kilkakrotnie przeciągamy krawędzią po kamieniu, aż powstanie linia, czyli tzw. rys (prawdopodobnie spowoduje to lekkie starcie). Do sprawdzenia autentyczności metalu w przypadku złota używa się kwasu azotowego. Jeśli po naniesieniu kropli kwasu rys na kamieniu nie reaguje, a linia pozostaje taka sama i nieprzerwana, oznacza to, że metal jest prawdziwy.

Do sprawdzania czystości metalu używa się specjalnych kwasów lub igieł. Do testu kwasami potrzebujemy zestawu do testowania. Stopniowo nakładamy krople kwasów z zestawu na rysę, aż dojdziemy do takiego, z którym rysa nie reaguje i pozostaje niezmieniona. Test za pomocą igieł jest nieco dokładniejszy. Obok rysy na biżuterii wykonujemy jeszcze rysę igłą. Na obie nakładamy krople kwasu i obserwujemy, jak szybko przebiega reakcja. Zawsze postępujemy kolejno i sprawdzamy, na których rysach reakcja przebiega najpodobniej. Metoda ta jest dość dokładna i pozwala określić czystość z dokładnością do około 5 tysięcznych. Wszystkie kwasy testowe mogą kupować wyłącznie zarejestrowani złotnicy lub firmy, ponieważ podlegają one przepisom ustawy o truciznach i kwasach.

Metody laboratoryjne i instrumentalne

Do nowoczesnych metod należy testowanie metalu na testerach. Małe testery do złota wykorzystują wartości przewodności cieplnej i elektrycznej metalu i nie są zbyt dokładne. Duże testery, czyli spektrografy lub spektrometry, są natomiast bardzo dokładne i najczęściej stosowane na całym świecie. Potrafią wykryć obecność konkretnych pierwiastków w stopie, a następnie przeliczyć je na procentowy udział, testują jednocześnie autentyczność i czystość. W ramach jednego testu przeprowadza się dwa pomiary, każdy z innej strony, a następnie oblicza się z nich wartości końcowe.

Ostatnia metoda to metoda chemiczna, czyli kupelacyjna. Jest stosowana od bardzo dawna, jest uznana przez sądy (korzysta z niej również Urząd Probierczy) i jest najdokładniejsza. Jest jednak dość czasochłonna, a przede wszystkim destrukcyjna – polega na przetopieniu próbki. Z powstałego wlewu odwierca się kawałek i wykorzystuje do badania. Próbka (ok. 0,5 g) jest dokładnie ważona, a następnie za pomocą środków chemicznych usuwa się z niej wszystkie metale nieszlachetne. Pozostały roztwór ze złotem jest ponownie przekształcany w sztabkę za pomocą precyzyjnych procedur, a następnie ważony. Na podstawie różnicy masy odwierconej próbki i sztabki określa się dokładną zawartość złota, a tym samym jego czystość.